Vai trò của PRO trong phân loại rác và tái chế tại Việt Nam

PRO là “nhạc trưởng” của hệ thống EPR: đứng giữa doanh nghiệp có nghĩa vụ EPR, người dân/đơn vị phát sinh rác, lực lượng thu gom, vựa/đơn vị sơ chế, nhà tái chế và cơ quan quản lý để biến rác đã phân loại thành khối lượng tái chế có chứng từ, có dữ liệu và có thể báo cáo.

Nói đơn giản: nếu phân loại rác là điểm bắt đầu, tái chế là điểm đến, thì PRO là bên tổ chức con đường ở giữa — từ thu gom, phân loại, vận chuyển, chuyển giao, tái chế đến hồ sơ chứng minh.

1. PRO tạo động lực thật cho phân loại rác

PRO không thay chính quyền làm toàn bộ công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt. Nhưng PRO có thể làm một phần rất quan trọng: tạo đầu ra, dòng tiền và dữ liệu cho rác tái chế.

Trước đây, phân loại rác thường vướng câu hỏi: phân loại xong để làm gì, ai thu gom, ai trả chi phí, ai tái chế?

PRO giúp trả lời câu hỏi đó bằng cách kết nối trách nhiệm EPR của doanh nghiệp với hệ thống thu hồi bao bì sau tiêu dùng. Khi doanh nghiệp cần thực hiện nghĩa vụ tái chế, PRO có thể tổ chức các điểm thu hồi, mạng lưới thu gom và chuỗi tái chế để rác tái chế không còn là phong trào, mà trở thành một dòng vật liệu có mục tiêu rõ ràng.

Nói thẳng: không có đầu ra và ngân sách vận hành, phân loại rác rất dễ dừng ở khẩu hiệu. Có PRO đủ năng lực, phân loại rác mới có “đơn hàng”, có quy trình và có người chịu trách nhiệm.

2. PRO thiết kế hệ thống thu hồi bao bì/sản phẩm EPR

Vai trò đầu tiên của PRO là tổ chức hệ thống thu hồi riêng cho các dòng vật liệu thuộc trách nhiệm EPR như PET, HDPE, PP, giấy carton, nhôm, thép, bao bì mềm, bao bì đa lớp và một số nhóm sản phẩm khác theo quy định.

Hệ thống này có thể bao gồm:

• Green Point tại chung cư, trường học, văn phòng, siêu thị, khu dân cư.
• Điểm thu hồi bao bì sau tiêu dùng.
• Mini MRF để phân loại, cân, lưu trữ và chuyển giao vật liệu.
• Mạng lưới ve chai, vựa phế liệu, hợp tác xã, đơn vị công ích và nhà tái chế.

Điểm quan trọng là PRO không chỉ đặt thùng rác hay tổ chức sự kiện. PRO phải thiết kế được dòng vận hành: ai nhận rác, nhận loại nào, tiêu chuẩn sạch/bẩn ra sao, cân ở đâu, ghi nhận dữ liệu thế nào, chuyển cho ai và cuối cùng tái chế bằng công nghệ nào.

3. PRO chuẩn hóa cách phân loại rác tái chế

Không thể chỉ nói chung chung là “hãy phân loại rác tái chế”. Muốn rác đi được vào chuỗi EPR, PRO cần hướng dẫn rõ từng loại vật liệu:

PET khác HDPE. PP khác bao bì mềm. Giấy carton khác giấy hỗn hợp đa lớp. Nhôm khác thép. Bao bì sạch khác bao bì lẫn thức ăn, dầu mỡ hoặc hóa chất.

PRO cần xây dựng tiêu chuẩn phân loại dễ hiểu cho người dân và dễ vận hành cho lực lượng thu gom: loại nào được nhận, loại nào không được nhận, có cần rửa sạch không, có cần tháo nắp/nhãn không, đóng gói ra sao và lịch thu gom thế nào.

Nếu làm tốt, phân loại rác không chỉ giúp môi trường sạch hơn, mà còn giúp vật liệu sau thu gom có giá trị cao hơn, giảm tạp chất và tăng khả năng tái chế thật.

4. PRO tạo cơ chế khuyến khích cho người tham gia

Người dân, bảo vệ chung cư, ban quản lý tòa nhà, công nhân vệ sinh, ve chai và vựa phế liệu chỉ phân loại tốt khi họ thấy lợi ích rõ ràng.

PRO có thể tạo động lực thông qua điểm thưởng, đổi quà, hỗ trợ thiết bị, hợp đồng thu gom, giá thu mua ổn định, đào tạo an toàn lao động và ghi nhận đóng góp của người tham gia.

Đây là điểm rất quan trọng tại Việt Nam, vì hệ thống tái chế hiện nay không chỉ nằm trong khu vực chính thức. Lực lượng ve chai và vựa phế liệu đang là “mạch máu” của thu gom tái chế. PRO tốt không nên bỏ họ ra ngoài, mà cần đưa họ vào hệ thống bằng quy trình, dữ liệu và tiêu chuẩn an toàn.

5. PRO tổ chức tái chế thay cho doanh nghiệp

Ở khâu tái chế, PRO là bên biến nghĩa vụ EPR của doanh nghiệp thành kết quả thực tế.

Một doanh nghiệp đơn lẻ rất khó tự đi thu gom đủ khối lượng PET, giấy, nhôm, nhựa cứng, bao bì mềm hoặc bao bì đa lớp trên thị trường. PRO có thể tập hợp nhu cầu của nhiều doanh nghiệp, ký hợp đồng với các đơn vị thu gom, sơ chế, vận chuyển và nhà tái chế để tạo quy mô đủ lớn.

PRO không nhất thiết phải sở hữu nhà máy tái chế. Vai trò đúng của PRO là tổ chức mạng lưới: ai thu gom, ai phân loại, ai sơ chế, ai tái chế, ai nghiệm thu và ai cung cấp chứng từ.

Điểm mấu chốt là khối lượng tái chế phải đúng loại vật liệu, đúng danh mục, đúng quy cách tái chế và có hồ sơ chứng minh. EPR không phải là “có tái chế là được”; EPR là phải tái chế đúng nghĩa vụ, đúng tỷ lệ và đúng bằng chứng.

6. PRO lập hồ sơ và giảm rủi ro tuân thủ

Một hệ thống EPR nghiêm túc cần nhiều lớp chứng từ: kế hoạch tái chế, hợp đồng, hóa đơn, biên bản nghiệm thu, dữ liệu cân, hình ảnh, xác nhận chuyển giao, xác nhận tái chế và báo cáo kết quả.

Đây là lý do PRO có vai trò rất lớn với doanh nghiệp. Thay vì doanh nghiệp phải tự làm việc với nhiều bên rời rạc, PRO có thể đóng vai trò đầu mối tổ chức thực hiện, tổng hợp dữ liệu và chuẩn hóa hồ sơ báo cáo.

Với doanh nghiệp, lợi ích không chỉ là “hoàn thành nghĩa vụ EPR”, mà còn là giảm rủi ro kiểm toán, giảm rủi ro chứng từ yếu, giảm rủi ro đếm trùng khối lượng và có dữ liệu phục vụ ESG.

7. PRO phải chống gian lận và đếm trùng khối lượng

Đây là phần sống còn.

Một tấn nhựa không thể được tính cho hai hoặc ba nhãn hàng khác nhau. Một lô vật liệu không rõ nguồn gốc không thể trở thành bằng chứng EPR đáng tin cậy. Một báo cáo chỉ dựa trên Excel, hóa đơn rời rạc và ảnh chụp thủ công sẽ rất khó chịu được áp lực kiểm tra khi thị trường EPR đi vào giai đoạn nghiêm túc.

PRO mạnh phải trả lời được các câu hỏi:

• Rác đến từ đâu?
• Ai thu gom?
• Thu gom ngày nào?
• Khối lượng bao nhiêu?
• Loại vật liệu gì?
• Chuyển qua điểm nào?
• Đơn vị nào sơ chế?
• Nhà máy nào tái chế?
• Công nghệ tái chế là gì?
• Sản phẩm sau tái chế là gì?
• Khối lượng đó được tính cho nghĩa vụ của doanh nghiệp nào?

Nói cách khác: không có truy xuất, PRO chỉ là môi giới chứng từ. Có truy xuất, PRO mới trở thành hạ tầng EPR.

8. PRO làm thị trường tái chế vận hành tốt hơn

Vai trò của PRO không dừng ở tuân thủ pháp lý. Nếu làm đúng, PRO có thể cải thiện cả thị trường tái chế.

Với doanh nghiệp, PRO giúp tối ưu chi phí EPR, giảm rủi ro tuân thủ và tạo dữ liệu ESG đáng tin cậy.

Với chính quyền, PRO giúp chia sẻ gánh nặng thu gom và xử lý rác, vì một phần trách nhiệm cuối vòng đời sản phẩm được chuyển về phía nhà sản xuất.

Với người dân, PRO tạo điểm thu hồi rõ ràng, hướng dẫn dễ hiểu và động lực tham gia.

Với lực lượng ve chai/vựa phế liệu, PRO giúp họ được công nhận trong chuỗi giá trị, có thêm thu nhập và được chuẩn hóa về an toàn, quy trình, dữ liệu.

Với nhà tái chế, PRO giúp tạo nguồn nguyên liệu ổn định, sạch hơn, có truy xuất tốt hơn và dễ ký hợp đồng dài hạn hơn.

GRAC được đăng tải công khai trên Hệ thống thông tin EPR quốc gia trong danh sách đơn vị nhận ủy quyền tái chế sản phẩm, bao bì.

9. Grac là Digital PRO

Với GRAC, định vị phù hợp là Digital PRO: không chỉ nhận ủy quyền tái chế, mà còn xây dựng hệ thống thu hồi bao bì qua Green Point và Mini MRF, kết nối lực lượng thu gom, chuẩn hóa dòng vật liệu, truy xuất dữ liệu và tạo hồ sơ EPR có thể kiểm toán.

Trong giai đoạn EPR tại Việt Nam đi vào thực thi mạnh hơn, doanh nghiệp không chỉ cần một đơn vị “làm tái chế”. Doanh nghiệp cần một đối tác có thể chứng minh: rác đã được thu gom thật, tái chế thật, dữ liệu thật và báo cáo được thật.

Đó chính là vai trò chiến lược của PRO trong phân loại rác và tái chế tại Việt Nam.