Vai trò của EPR và PCR trong ngành tái chế Việt Nam

Hai khái niệm đang định hình tương lai ngành tái chế

Ngành tái chế Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới. Trước đây, tái chế chủ yếu vận hành theo logic thị trường: vật liệu nào có giá trị thì được thu gom, vật liệu nào khó bán thì dễ bị bỏ lại. Nhưng khi yêu cầu pháp lý, cam kết ESG và nhu cầu nguyên liệu tái chế tăng lên, ngành tái chế không thể chỉ dựa vào “giá phế liệu hôm nay”.

Hai khái niệm ngày càng quan trọng trong giai đoạn này là EPR và PCR.

EPR là trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Đây là cơ chế yêu cầu nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm với sản phẩm, bao bì sau khi đưa ra thị trường.

PCR là vật liệu tái chế sau tiêu dùng. Đây là phần vật liệu đã được người tiêu dùng sử dụng, thải bỏ, sau đó được thu gom, tái chế và đưa trở lại sản xuất.

Nói đơn giản: EPR tạo nghĩa vụ tái chế. PCR tạo nhu cầu sử dụng vật liệu tái chế.

Một bên tạo “nguồn tiền và trách nhiệm” cho hệ thống thu gom, tái chế. Một bên tạo “đầu ra” cho vật liệu tái chế. Khi hai yếu tố này gặp nhau, ngành tái chế có cơ hội chuyển từ mô hình manh mún sang mô hình có dữ liệu, có hợp đồng, có tiêu chuẩn và có khả năng mở rộng.

EPR: từ tái chế tự nguyện sang nghĩa vụ phải chứng minh

EPR thay đổi bản chất của hoạt động tái chế.

Trước đây, nhiều chương trình tái chế được xem là hoạt động CSR hoặc truyền thông môi trường. Doanh nghiệp có thể tài trợ thu gom, tổ chức sự kiện đổi rác lấy quà, truyền thông giảm nhựa và ghi nhận kết quả ở mức tương đối.

Nhưng với EPR, câu hỏi không còn là “doanh nghiệp có làm gì cho môi trường không”. Câu hỏi trở thành: doanh nghiệp đã thực hiện đủ nghĩa vụ tái chế chưa, khối lượng bao nhiêu, vật liệu gì, qua đơn vị nào, bằng chứng nào?

Đây là sự thay đổi rất lớn.

EPR biến tái chế từ hoạt động thiện chí thành một phần của hệ thống tuân thủ. Doanh nghiệp có nghĩa vụ phải lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, ký hợp đồng với đơn vị phù hợp, theo dõi khối lượng, lưu chứng từ và báo cáo kết quả.

Với ngành tái chế, EPR tạo ra một dòng nhu cầu ổn định hơn. Các nhà tái chế, đơn vị thu gom, trạm phân loại, bên được ủy quyền và nền tảng dữ liệu có thêm cơ sở để đầu tư dài hạn. Không còn chỉ là “mua rác khi có lời”, mà là tham gia một chuỗi thực hiện nghĩa vụ có hợp đồng, có tiêu chuẩn và có báo cáo.

PCR: đầu ra quan trọng của vật liệu tái chế

Nếu EPR là lực đẩy từ phía pháp lý, thì PCR là lực kéo từ phía thị trường.

PCR là vật liệu tái chế sau tiêu dùng, ví dụ như chai PET sau khi người dân sử dụng được thu gom, phân loại, tái chế thành hạt rPET và dùng lại trong sản xuất bao bì mới, sợi, tấm nhựa hoặc sản phẩm khác.

Trong bối cảnh các thương hiệu lớn đặt mục tiêu giảm nhựa nguyên sinh, giảm phát thải và tăng hàm lượng tái chế trong bao bì, PCR ngày càng quan trọng. Doanh nghiệp không chỉ muốn nói rằng họ “có tái chế”, mà còn muốn chứng minh rằng bao bì mới của họ có sử dụng vật liệu tái chế sau tiêu dùng.

Điều này tạo ra thị trường đầu ra cho ngành tái chế. Nếu không có nhu cầu PCR, nhà tái chế sẽ khó đầu tư công nghệ tốt hơn, vì sản phẩm tái chế đầu ra không có giá trị đủ hấp dẫn. Nhưng khi các thương hiệu cần rPET, rHDPE, rPP hoặc các loại vật liệu tái chế đạt chuẩn, nhà tái chế có động lực nâng cấp quy trình, kiểm soát chất lượng và chuẩn hóa nguồn nguyên liệu đầu vào.

Nói thẳng: không có đầu ra PCR đủ tốt, tái chế sẽ mãi bị mắc kẹt ở phân khúc giá thấp.

EPR và PCR khác nhau nhưng bổ sung cho nhau

EPR và PCR không phải là một.

EPR hỏi: doanh nghiệp đã thu gom và tái chế đủ nghĩa vụ chưa?

PCR hỏi: vật liệu tái chế sau tiêu dùng có được đưa trở lại sản xuất không?

Một doanh nghiệp sử dụng bao bì có PCR không có nghĩa là tự động hoàn thành nghĩa vụ EPR. Ngược lại, một doanh nghiệp thực hiện EPR tốt cũng chưa chắc đã sử dụng PCR trong bao bì mới.

Tuy nhiên, hai yếu tố này bổ sung cho nhau rất mạnh.

EPR giúp tạo nguồn cung vật liệu sau tiêu dùng bằng cách tài trợ và tổ chức hệ thống thu gom, phân loại, chuyển giao, tái chế.

PCR giúp tạo nhu cầu đầu ra cho vật liệu sau tái chế, giúp nhà tái chế có thị trường ổn định hơn.

Nếu EPR là “ai trả tiền để thu gom và tái chế”, thì PCR là “ai mua lại vật liệu tái chế để đưa vào sản phẩm mới”.

Một hệ thống kinh tế tuần hoàn đúng nghĩa cần cả hai.

Vì sao ngành tái chế Việt Nam cần cả EPR và PCR?

Ngành tái chế Việt Nam có một thực tế rất rõ: hệ thống thu gom phi chính thức rất mạnh, mạng lưới ve chai, vựa phế liệu, điểm thu mua và nhà tái chế đã tồn tại từ lâu. Đây là lợi thế lớn. Nhưng điểm yếu là dữ liệu phân tán, chứng từ thiếu đồng bộ, chất lượng vật liệu không ổn định và khó chứng minh nguồn gốc sau tiêu dùng.

EPR có thể giúp giải quyết phần “nguồn lực”. Khi nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm, dòng tiền cho thu gom và tái chế sẽ rõ hơn. Những vật liệu trước đây khó thu gom vì giá trị thấp có thể được hỗ trợ tốt hơn.

PCR giúp giải quyết phần “giá trị”. Khi vật liệu tái chế có đầu ra tốt hơn, ngành tái chế không chỉ bán phế liệu thô mà có thể tiến lên các phân khúc giá trị cao hơn: hạt tái chế đạt chuẩn, vật liệu tái chế có truy xuất, nguyên liệu phục vụ bao bì, sản phẩm tiêu dùng hoặc chuỗi cung ứng quốc tế.

Nhưng để EPR và PCR thật sự vận hành hiệu quả, Việt Nam cần thêm một lớp rất quan trọng: truy xuất nguồn gốc vật liệu.

Không có truy xuất, EPR và PCR đều dễ bị yếu

EPR có một rủi ro lớn: báo cáo có thể đẹp nhưng bằng chứng yếu.

Một khối lượng bao bì có thể bị khai trùng. Một nguồn vật liệu có thể không đủ điều kiện. Một chứng từ có thể không nối được với giao dịch thực tế. Một báo cáo cuối kỳ có thể thiếu ảnh, thiếu thời gian, thiếu địa điểm, thiếu xác nhận từ recycler.

PCR cũng có rủi ro tương tự. Nếu không truy xuất được nguồn gốc, doanh nghiệp khó chứng minh vật liệu tái chế thật sự là post-consumer, không phải nhựa công nghiệp, nhựa tồn kho, phế liệu không phù hợp hoặc vật liệu bị gắn nhãn xanh quá mức.

Đây là lý do ngành tái chế trong giai đoạn mới không thể chỉ nói về “tấn”. Phải nói về tấn có bằng chứng.

Một kg vật liệu muốn có giá trị cao hơn cần trả lời được các câu hỏi:

Vật liệu phát sinh từ đâu?

Ai thu gom?

Cân ở đâu?

Có hình ảnh không?

Có thời gian và địa điểm không?

Qua điểm tập kết nào?

Nhà tái chế nào tiếp nhận?

Có chứng từ, hóa đơn, biên bản nghiệm thu không?

Có nguy cơ khai trùng hoặc sai nguồn không?

Khi trả lời được các câu hỏi đó, vật liệu tái chế không chỉ là phế liệu. Nó trở thành dữ liệu có thể kiểm toán.

Vai trò của Digital PRO trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh EPR và PCR cùng phát triển, thị trường cần những đơn vị không chỉ thu gom hoặc tái chế, mà còn có khả năng tổ chức dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị.

Đây là vai trò của Digital PRO.

Một Digital PRO không chỉ đứng giữa doanh nghiệp và nhà tái chế để điều phối hợp đồng. Digital PRO cần kết nối nhiều mắt xích: doanh nghiệp có nghĩa vụ, người dân, đơn vị thu gom, điểm tập kết, vựa, trạm phân loại, nhà tái chế và cơ quan quản lý.

Quan trọng hơn, Digital PRO phải biến từng giao dịch vật liệu thành bằng chứng: mã giao dịch, khối lượng, hình ảnh, địa điểm, thời gian, người giao nhận, chứng từ và xác nhận từ recycler.

Với cách tiếp cận này, EPR không dừng lại ở báo cáo cuối kỳ. Dữ liệu được ghi nhận trong quá trình vận hành. Điều này giúp giảm rủi ro gian lận, giảm phụ thuộc vào bảng tính thủ công và tạo ra hồ sơ sẵn sàng cho kiểm toán.

GRAC nhìn EPR là điểm khởi đầu, PCR là bước mở rộng

GRAC nhìn EPR không chỉ là một nghĩa vụ pháp lý, mà là điểm khởi đầu để xây dựng hạ tầng dữ liệu cho ngành tái chế.

Ở giai đoạn đầu, doanh nghiệp cần GRAC để tổ chức thực hiện EPR: lập phạm vi vật liệu, phối hợp thu gom, chuyển giao cho recycler, ghi nhận dữ liệu và xuất hồ sơ bằng chứng.

Ở giai đoạn tiếp theo, chính dữ liệu đó có thể hỗ trợ thị trường PCR: chứng minh nguồn gốc vật liệu sau tiêu dùng, hỗ trợ nhà tái chế nâng chất lượng đầu vào, giúp thương hiệu chứng minh vật liệu tái chế trong chuỗi cung ứng.

Nói cách khác, EPR giúp tạo dòng vật liệu. PCR giúp nâng giá trị dòng vật liệu. Truy xuất nguồn gốc giúp cả hai đáng tin hơn.

Đây là cơ hội lớn cho Việt Nam. Nếu làm đúng, ngành tái chế không chỉ dừng ở thu gom và bán phế liệu, mà có thể tiến tới hệ sinh thái vật liệu tuần hoàn có dữ liệu, có tiêu chuẩn, có thị trường và có khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Kết luận: EPR tạo trách nhiệm, PCR tạo giá trị

Vai trò của EPR là buộc nhà sản xuất và nhập khẩu chịu trách nhiệm với sản phẩm, bao bì sau tiêu dùng. EPR tạo nguồn lực tài chính và áp lực tuân thủ để hệ thống thu gom, phân loại, tái chế được tổ chức bài bản hơn.

Vai trò của PCR là đưa vật liệu tái chế sau tiêu dùng trở lại sản xuất. PCR tạo đầu ra có giá trị cao hơn cho ngành tái chế và giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh.

Nhưng cả EPR và PCR đều cần dữ liệu.

Không có dữ liệu, EPR dễ trở thành báo cáo hình thức.

Không có dữ liệu, PCR dễ trở thành tuyên bố xanh khó kiểm chứng.

Tương lai của ngành tái chế Việt Nam không chỉ nằm ở việc thu gom nhiều hơn. Tương lai nằm ở việc chứng minh được từng kg vật liệu đã đi qua đâu, được xử lý thế nào và quay lại chuỗi giá trị ra sao.

EPR tạo nghĩa vụ tái chế. PCR tạo nhu cầu dùng vật liệu tái chế. Truy xuất nguồn gốc là lớp bằng chứng nối hai thị trường này lại.

Và đó chính là nền tảng để ngành tái chế Việt Nam bước từ “thu gom phế liệu” sang “hạ tầng dữ liệu cho kinh tế tuần hoàn”.